ਅਨਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਦੀ ਕਿਰਆਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ أَ— ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਦੀ ਤਿਲਾਵਤ ਕਿਵੇਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਰਦਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ:"ਦਿਆਨ ਰੱਖੋ! ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਨ-ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਰਆਨ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਜੁਨੁਬ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਬਲਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਹੋ: ‘ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ, ਤੇਰੇ ਦਰਗੁਜ਼ਰ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਹੈ, ਏ ਸਾਡੇ ਰੱਬ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਪਾਸ ਵਾਪਸੀ ਹੈ।’” ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ; ਜੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਯਹੂਦੀ ਕੌਮ ‘ਤੇ ਉਤਰੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ।” ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਆਲਾ ਨੇ ਇਹ ਆਇਤਾਂ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤੀਆਂ: {ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਾਫਰ ਹੈ} “ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਪੰਜ ਹਨ ਮੈਂ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਦੇ ਮਿੰਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਮਲ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਬਸ ਇਹੀ ਕਿ ਮੈਂ ਹਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਂ।” ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਮਲ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਬਸ ਇਹੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮਸਜਿਦੁਲ ਹਰਾਮ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਕਰਾਂ।” ਤੀਸਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਿਹਾਦ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।” ਤਾਂ ਉਮਰ ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਦੇ ਮਿੰਬਰ ਕੋਲ, ਜਦੋਂ ਜੁਮ੍ਹੇ ਦਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੁਮ੍ਹੇ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਬੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਾਂਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇਖ਼ਤਿਲਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।”ਫਿਰ ਅੱਲਾਹ ਅਜ਼ਜ਼ਾ ਵ ਜੱਲ ਨੇ ਇਹ ਆਇਤ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤੀ:@ **“ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਹਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦੁਲ ਹਰਾਮ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਤ ਦੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਇਮਾਨ ਲਿਆਇਆ?”** (ਸੂਰਹ ਤੌਬਾ: 19) — ਆਇਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ। ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਾਬਤ ਤੋਂ ਧੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾ’ ਅੱਪਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੁਜ਼ੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਜਾਬਿਰ ਬਿਨ ਸਮੁਰਾ ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਜਦੋਂ ਫਜਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੰਗਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ “ਅੱਲਾਹ ਦੀਆਂ ਗੁਲਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕੋ ਨਾ, ਪਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।” ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੋ ਤਾਂ ਨਬੀ ﷺ ‘ਤੇ ਸਲਾਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਹੋ: “ਅੱਲਾਹੁਮਮਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਰਹਿਮਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ।” “ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਡੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਕਿਬਲਾ ਵੱਲ ਮੂਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜਬਾਹਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਸਲਮਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਦੇ ਸਹੀ ਧਾਰਾ ਅਧੀਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਕਰੋ।” ਮੈਂ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਲਾਮਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੱਕੜੀ ਤੱਕ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ‘ਬੰਦਾ ਜਦੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਨਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਸੱਤਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ “ਤੁਹਾਡੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉ ਕਿ ਉਹ ਫਰਮਾਏ: ਲਾ ਇਲਾਹਾ ਇੱਲੱਲਾਹ।” “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।” “ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸਫ਼ ਪੂਰੀ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਸਫ਼, ਅਤੇ ਜੋ ਘਾਟ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਿੱਛਲੀ ਸਫ਼ ਵਿੱਚ ਭਰੋ।” “ਜਦੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਮਾਜ਼ ਹੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ।” “ਇਸਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੰਦੀ ਹੈ।” ਅਨਸ ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਕ਼ਿਸਰਾਂ, ਕੈਸਰ, ਨਜਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਆਲਾ ਵੱਲ ਦਾਅਤ ਦਿੱਤੀ। ਹੇ ਅੱਲ੍ਹਾ! ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ؛ ਐਸਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲਾਨਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚਾਬੀ/ਸੱਟੀ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਾਰੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਕਾਤ ਤੇ ਰਹਿਮਤ ਬਣਾ ਦੇ। ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਖਾਣਾ ਖਜੂਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ﷺ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮਦੀਨੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਤਕ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਗੈਂਹੂਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਪੇਟ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਰਸੂਲ ﷺ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਖੱਤਮੀਂ (ਚਮੜੀ) ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾਵ ਲੀਫ਼ (ਪੌਧਿਆਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ) ਦਾ ਸੀ; ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਦਿਰਹਮ, ਦਿਨਾਰ, ਗ਼ੁਲਾਮ, ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕੁੜੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਸਿਵਾਏ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਖੱਚਰ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਨ ਲਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਹੇ ਬਿਲਾਲ! ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਅਤ ਦੇਣ ਤੋਂ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਆਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਾ ਭੇਜੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਕਸਮ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਸੂਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ਜ਼ੀਲਤ ਰੋਜ਼ਾ, ਨਮਾਜ਼ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ? ਕੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਦੇ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਸ਼ਾਪ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਮਤ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਰਿਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੇ ਗੁਨਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਰਿਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। “ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਅੱਲਾਹ ਤੋਂ ਡਰ। ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਕਰਤੂਤ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚੰਗੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਅਖਲਾਕ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆ।” “ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਖੂਨ ਹਲਾਲ ਨਹੀਂ, ਮਗਰ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ “ਫਰਜ਼ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਓ; ਜੋ ਬਚ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਮਰਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।”