Ҳадис: Аз чизҳое, ки баъд аз марги худ бар шумо метарсам, ин аст, ки дарҳои зебоӣ ва зинатҳои дунё ба рӯи шумо кушода шаванд

عَنْ أَبٍي سَعِيدٍ الخُدْرِيَّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَلَسَ ذَاتَ يَوْمٍ عَلَى المِنْبَرِ وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ، فَقَالَ: «إِنِّي مِمَّا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي، مَا يُفْتَحُ عَلَيْكُمْ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا وَزِينَتِهَا» فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَوَيَأْتِي الخَيْرُ بِالشَّرِّ؟ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقِيلَ لَهُ: مَا شَأْنُكَ؟ تُكَلِّمُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلاَ يُكَلِّمُكَ؟ فَرَأَيْنَا أَنَّهُ يُنْزَلُ عَلَيْهِ؟ قَالَ: فَمَسَحَ عَنْهُ الرُّحَضَاءَ، فَقَالَ: «أَيْنَ السَّائِلُ؟» وَكَأَنَّهُ حَمِدَهُ، فَقَالَ: «إِنَّهُ لاَ يَأْتِي الخَيْرُ بِالشَّرِّ، وَإِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ يَقْتُلُ أَوْ يُلِمُّ، إِلَّا آكِلَةَ الخَضْرَاءِ، أَكَلَتْ حَتَّى إِذَا امْتَدَّتْ خَاصِرَتَاهَا اسْتَقْبَلَتْ عَيْنَ الشَّمْسِ، فَثَلَطَتْ وَبَالَتْ، وَرَتَعَتْ، وَإِنَّ هَذَا المَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ، فَنِعْمَ صَاحِبُ المُسْلِمِ مَا أَعْطَى مِنْهُ المِسْكِينَ وَاليَتِيمَ وَابْنَ السَّبِيلِ - أَوْ كَمَا قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - وَإِنَّهُ مَنْ يَأْخُذُهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ، كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ، وَيَكُونُ شَهِيدًا عَلَيْهِ يَوْمَ القِيَامَةِ».
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري: 1465]

Аз Абусаъиди Худрӣ (разияллоҳу анҳу) ривоят аст, ки гуфт:
Рӯзе Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) бар минбар нишаста буд, мо низ дар атрофи ӯ нишаста будем. Фармуданд: "Аз чизҳое, ки баъд аз марги худ бар шумо метарсам, ин аст, ки дарҳои зебоӣ ва зинатҳои дунё ба рӯи шумо кушода шаванд". Марде гуфт: Эй Расули Худо! Оё хайр, шар меоварад? Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) хомӯш монд. Ба он мард гуфтанд: Чӣ шудааст туро? Бо Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳарф мезанӣ, дар ҳоле ки ӯ бо ту ҳарф намезанад? Мо дидем, ки бар ӯ ваҳй нозил мешавад. Баъд аз он Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) арақи худро пок карда, фармуд: "Саволдиҳанда куҷост?", гӯё ӯро таъриф кард. Сипас фармуд: "Хайр ҳаргиз шар намеоварад. Ва аз он чи баҳори сабз мерӯёнад, баъзан мекушад ё наздик ба ҳалокат мекунад, ҷуз ҳайвоноте, ки хӯроки сабзи нарм мехӯранд, онҳо мехӯранд то ду паҳлӯяшон варам кунад, баъд ба сӯи офтоб рӯ меоранд ва наҷосат меандозанд, пешоб мекунанд ва боз чаро мекунанд. Ин мол низ сабзу ширин аст. Чӣ хуб моле аст барои мусалмон, агар онро ба мискин, ятим ва мусофир диҳад — ё чунон ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд — аммо касе, ки онро ба ғайри ҳақ мегирад, мисли касест, ки мехӯрад ва сер намешавад. Ва он мол дар рӯзи қиёмат бар ӯ гувоҳ хоҳад буд."
[Саҳеҳ] - [متفق عليه] - [Саҳеҳ Бухорӣ - 1465]

Шарҳ

Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) рӯзе бар минбар нишаста буд ва бо саҳобагони худ сухан мегуфт. Фармуд:
Бештарин чизе, ки пас аз худ бар шумо метарсам ва аз он ҳаросонам, ин аст, ки баракатҳои замин, зебоии дунё, зинат ва ҷилои он ба рӯи шумо кушода шавад. Чизҳое аз навъҳои неъматҳо, либосҳо, зироатҳо ва дигар чизҳое, ки мардум бо зебоии онҳо фахр мекунанд, бо вуҷуди он ки умрашон кӯтоҳ аст.
Марде гуфт: Зебоии дунё неъмати Худост. Оё мешавад, ки ин неъмат табдил ба азоб ва бало гардад?
Мардум он саволдиҳандаро маломат карданд, зеро диданд, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) хомӯш монд ва гумон карданд, ки ӯро ранҷонд.
Сипас равшан шуд, ки бар Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ваҳй нозил мешуд. Пас ӯ арақро аз пешониаш пок кард ва фармуд: Саволдиҳанда куҷост?
Он мард гуфт: Ман ҳастам.
Он гоҳ Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) Худовандро ҳамду сано гуфт ва сипас фармуд: Хайри ҳақиқӣ ҷуз хайр намеоварад. Аммо ин зебоии дунё (шукуфа) хайри маҳз нест, зеро инсонро ба фитна, рашк, рақобат ва машғул шудан ба дунё водор мекунад, то ин ки аз рӯ овардан ба охират боз монад. Сипас барои ин мисол оварда, фармуд: Набототи баҳор ва сабзии он, ки навъи гиёҳест, ки чорво онро бо иштиҳо мехӯрад, аммо аз пурхӯрӣ дучори бадҳазмӣ мешавад ё ба дами марг мерасад. Ҷуз он чорпоёне, ки гиёҳони сабзро мехӯранд, онҳо мехӯранд то паҳлуҳои шикамашон пур шавад, пас рӯ ба офтоб меоранд, наҷосати нарм ва пешоб мекунанд, баъд чизеро, ки дар шикамашон аст боло мекашанд, онро хойида боз фурӯ мебаранд ва баъд боз ба чаро бармегарданд.
Зеро ин мол монанди гиёҳи сабзу ширини баҳор аст, агар онро бисёр бихӯрӣ, метавонад бикушад ё ба ҳалокат наздик созад. Аммо агар инсон танҳо ба қадре аз он бигирад, ки ниёзи ӯро бартараф мекунад ва аз роҳи ҳалол ба даст меояд, ба ӯ зарар намерасонад. Ва чӣ некӯ моле аст барои мусалмон, агар аз он ба мискин, ятим ва мусофир диҳад. Касе, ки онро ба ҳаққи худ мегирад, Худованд барояш баракат медиҳад. Аммо касе, ки онро ба ғайри ҳақ мегирад, мисли касест, ки мехӯрад, вале сер намешавад ва он мол дар рӯзи қиёмат бар зарари ӯ гувоҳӣ медиҳад.

Аз фоидаҳои ҳадис

1. Имом Нававӣ дар мавриди ин ҳадис мегӯяд: Дар ин ҳадис фазилати мол собит мешавад, барои касе, ки онро ба ҳақ мегирад ва дар роҳҳои хайр сарф мекунад.
2. Хабар додани Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз ҳоли умматаш ва он чи аз зинати дунё ва фитнаи он ба рӯйи онҳо кушода хоҳад шуд.
3. Аз суннати Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ин буд, ки барои наздик кардани маънӣ ба ақлҳо мисолҳо меовард.
4. Тарғиб ба садақа кардан ва харҷ кардани мол дар роҳҳои хайр ва ҳушдор аз бухл ва андӯхтани беҷо.
5. Аз гуфтаи Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам): "Хайр ҳаргиз бо худ шарр намеоварад", чунин бармеояд, ки ризқ, ҳатто агар бисёр ҳам бошад, аз ҷумлаи хайр аст. Шар танҳо дар он ҳолат ба вуҷуд меояд, ки инсон нисбат ба соҳибҳаққон бухл варзад, ё онро исрофкорона дар ҷойҳое, ки шариат иҷозат надодааст, сарф намояд. Ҳамчунин, ҳар чизе, ки Худо онро хайр қарор додааст, ҳаргиз ба шар табдил намешавад ва ҳар чизе, ки шар муайян карда шудааст, ба хайр табдил намегардад. Аммо тарс аз он аст, ки касе, ки ба ӯ хайр дода шудааст, дар тарзи истифодаи он коре кунад, ки барояш шар ба бор оварад.
6. Таваққуф кардан ва шитоб накардан дар посух додан, вақте ки масъала ба андеша ва тафаккур ниёз дорад.
7. Тайбӣ гуфтааст: Аз ин ҳадис метавон чаҳор гурӯҳро бардошт: Касе, ки бо ҳаловатхоҳӣ ва ифроткорона мехӯрад, то он ҷое ки паҳлӯҳояш варам мекунад ва хӯрданро қатъ намекунад ва зуд ба ҳалокат мерасад. Касе, ки ҳамчунин бо ифрот мехӯрад, аммо баъд аз шиддат ёфтани беморӣ ҳила меҷӯяд, то онро дур кунад, вале беморӣ бар ӯ ғолиб меояд ва ӯро ҳалок месозад. Касе, ки ҳамчунин мехӯрад, вале ба зудӣ барои дур кардани он чи ба ӯ зарар мерасонад шитоб мекунад ва чораҷӯӣ мекунад, то ин ки хӯрок ҳазм шавад, талош мекунад ва наҷот меёбад. Касе, ки бе ифрот ва пурхурӣ мехӯрад, балки танҳо ба қадре, ки гуруснагиашро бартараф кунад ва нерӯяшро нигоҳ дорад. Аввалӣ, мисоли кофир аст. Дувумӣ, мисоли гунаҳкори ғофиле аст, ки аз гуноҳ рӯй гардондану тавба карданро фақат ҳангоме мехоҳад, ки дигар дер шудааст. Севумӣ, мисоли касест, ки бо гуноҳ омехта амал мекунад, аммо пеш аз баста шудани дари тавба ба зудӣ тавба мекунад ва тавбаи ӯ қабул мешавад. Чаҳорумӣ, мисоли зоҳиде дар дунё ва хоҳишманди охират аст.
8. Ибни Мунир гуфтааст: Дар ин ҳадис чандин навъ ташбеҳҳои бисёр нозук ва шигифтангез вуҷуд дорад: Аввал: ташбеҳи мол ва афзоиши он ба гиёҳ ва рушду зоҳир шудани он. Дувум: ташбеҳи касе аст, ки бетағаллут ва бемуҳобо ба ҷамъоварии мол ва асбоби он машғул аст, ба чаҳорпоёне, ки беандоза дар чаро ғӯтаваранд. Севум: ташбеҳи бисёр ҷамъоварӣ кардан ва захира намудани мол, ба шаҳават ва ҳирси хӯрдани бемеъёр ва пур кардани шикам. Чаҳорум: ташбеҳи он чи аз мол хориҷ мешавад, бо вуҷуди он ки мол дар чашми мардум бузург аст ва ин бузургӣ онҳоро ба бухли зиёдатӣ мекашонад, ба наҷосате, ки ҳайвон хориҷ мекунад, ки дар ин ишораи нозук ба пастии арзиши он аз назари шариат аст. Панҷум: ташбеҳи касе, ки аз ҷамъоварии мол худдорӣ мекунад, ба гӯсфанде, ки ором мегирад, паҳлӯяшро ба замин мегузорад ва ба сӯи офтоб рӯ меорад, зеро ин ҳолати беҳтарини оромиш ва сукунати он аст ва дар ин ишора ба дарёфтани манфиатҳояш мебошад. Шашум: ташбеҳи марги касе, ки молро ҷамъ карда онро бозмедорад, ба марги ҳайвоне, ки аз дур кардани он чи ба ӯ зарар дорад ғофил аст. Ҳафтум: ташбеҳи мол ба ҳамсафаре, ки итминон нест, ки ба душман табдил нашавад, зеро мол ба табиаташ маҳфуз ва сахт нигоҳ дошта мешавад аз сабаби муҳаббат ба он ва ин боиси боздоштани он аз соҳибҳаққон мешавад ва сабаби азоби соҳиби он мегардад. Ҳаштум: ташбеҳи касе, ки молро ба ғайри ҳақ мегирад, ба шахсе, ки мехӯрад вале ҳеҷ гоҳ сер намешавад.
9. Синдӣ гуфтааст: Дар ин хабар шомили ду чиз аст: Якум: ба даст овардани мол аз роҳи дуруст. Дувум: сарф кардани он дар ҷойҳои дуруст. Ҳар гоҳ яке аз ин ду шарт набошад, мол ба зиёну бало табдил меёбад… Ва метавон гуфт: дар ҳадис ишораест ба он ки ин ду шарт ба ҳам бастагӣ доранд, зеро инсон фақат вақте барои сарф кардани мол дар ҷойҳои дуруст тавфиқ меёбад, ки онро аз роҳи дуруст ба даст оварда бошад.