hadisi : Ana nkumanyilila yawechete Mlungu jwenu? wakulijignya wa Mtume watite: Mlungu ni Mtume jwakwe ni wakumanyilila.Mtume ni jwatite kuti: " Mwa achikapolo wangu, pana wane wakwachelele ali wakulupilila mwa une, ni pana wane ali wakanila,

عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الجُهَنِيِّ رضي الله عنه أَنَّهُ قَالَ:
صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الصُّبْحِ بِالْحُدَيْبِيَةِ عَلَى إِثْرِ سَمَاءٍ كَانَتْ مِنَ اللَّيْلَةِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَقَالَ: «هَلْ تَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟» قَالُوا: اللهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: «أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللهِ وَرَحْمَتِهِ، فَذَلِكَ مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ: بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا، فَذَلِكَ كَافِرٌ بِي وَمُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ».
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري: 846]

Ngani jikupitila kwa Zaid mwanache jwa Khalid Al-juhainiy -Mlungu asangalale nawo- watite kuti:
Mtume -chanasa ni utendele wa Mlungu ijaule kwa Mtumejo-watuswalisye chipindi chaku ndawi(Subhi) pa malo gakolanjidwa Al-Hudaibiya panyuma pakuti chilo chakwe kwagwile ula. Ni Mtume pawamasile kuswalisya wagalauchile wandu ni watite kuti :"Ana nkumanyilila yawechete Mlungu jwenu? wakulijignya wa Mtume watite: Mlungu ni Mtume jwakwe ni wakumanyilila.Mtume ni jwatite kuti: " Mwa achikapolo wangu, pana wane wakwachelele ali wakulupilila mwa une, ni pana wane ali wakanila, kwa mundu jwatajile kuti: ula jitugwilile ligongo lya umbone wa Mlungu ni chanasa chakwe, jwele ni jwali jwakulupilila mwa une jwakanila mu ndondwa. Nambo mundu jwatawechete kuti: ula jigwile mtande wa ndondwa janti, ni janti, jwele ni jwali jwakanila mwa une, jwakulupilila mu ndondwa".
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري - 846]

Kusalichisya

Mtume-chanasa ni utendele wa Mlungu iwe pa Mtumejo-waswasile chipindi cha kundawi(Subhi) pa Hudaibiya-Hudaibiya, wele ni musi wauwandikene ni ku Makkah, panyuma pakuti chilo chakwe kwagwile ula. Pa nyuma pawamalisisye Mtume kuswali nikutenda Salam, wagalauchile kwa wandu ni ngope jakwe, ni wausisye kuti: ana myimanyi yawechete mbuje gwenu Mlungu? Ni wakulijiganya wa Mtume wamjanjile Mtumejo kuti: Mlungu ni Mtume jwakwe ni wakumanyilila. Mtume ni jwawechete kuti: Nditu Mlungu akuwecheta kuti pa nyuma pakugwa ula, wandu akusagawikana makuga (magulu) gawili: likuga (gulu) jikusawa jakulupilila mwa Mlungu, ni likuga (gulu) jikusawa jakanila mwa Mlungu; Kwa mundu jumpaka awechete kuti: Jitutuluchile ula ligongo lya umbone wa Mlungu ni chanasa chakwe, nikulupilila kuti ulajo agwisisye Mlungu; jwele mundujo ni jwali jwakulupilila mwa Mlungu, nkugumba ni mkwendesya kalikose pa chilambo, jwakujikanila ndondwa. Sambano, kwa mundu jwatawechete kuti: Jitutuluchile ula ligongo lya ndondo janti ni janti ; mundu jwele ni jwakanila mwa Mlungu,jwakulupilila mu ndondwa, kulupilila chanti myo,uwele mtundu wa mwana wakanila mwa Mlungu, ligongo akulupilile kuti ndondwa ni jitendekasisye kuti ula jigwe; ligongo Mlungu nganijitenda ndondwa kuwa ligongo lyakugwila ula pa malamusi namtamuno kalinganye kakwe ka indu Mlungujo. Sambano, kwa mundu jutakulupilile kuti kugwa kwaula ni yailiyose yakutendekwa pa chilambo, sawu kwenda kwa ndondwa kutyochela malo sisakopochelaga ,kugwa kwa ndondwa, ni kulupililaga kuti ndondwasyo sisatendaga yeleyo mwajikape (pangawaga mu machili ni lisosa lya Mlungu), mundu jwele nikuti jwakanila mwa Mlungu kanila kwakukulungwa.

Gane m'mafaida ga Hadisi

1. Pa nyuma pakugwa ula, chiwele chijiganyo cha Mtume kuwecheta malowe ganti: jitutuluchile ula ligongo lya umbone wa Mlungu ni chanasa chakwe.
2. Mundu jwatakulupilile kuti utendele wa ula ni ma utenddele galigose, gasaumaga ku ndondwa kumbali jagumbidwa ni kuti upatikane utendelewo, jwele awele mundu jwakanila kanila kwakukulungwa. Nambo naga agambile kulupilila kuti ndondwa jigambile kuwa ligongo chabe lyakuwichila ula, jwele akusawa jwakanila mwa Mlungu kanila kwa mwana, ligongo lyanti Chisilamu ni chiwika ndondwa kuwa ligongo lyagwila ula kapena kuwa ligongo liwagumbile Mlungu ndondwajo.
3. Chindimba (mtendele) chisakomboleka kuwa ligongo lyakanila naga chindimbacho chikanilidwe, nambo soni chisakomboleka kuwa ligongo lyakulupilila naga chindimbacho chitogoleledwe (chiyamichidwe).
4. Kulekasidwa kwakuwecheta malowe ganti: "jitugwilile ula ligongo lya ndondwa janti", nantamuno pakuwechetapo ali mgopolela ya ndawi jajigwilile ulajo; pakusosa kusiwa matala gakumgwichisya mundu ku mteto wakum'bwanganya Mlungu ni ikandu ine.
5. Kusosekwa kwa kwegamila nikusamilisya umi mwa Allah pakusaka kupata utendele nikuligosya ku yakusausya.