ਗੱਲ ਜਾਂ ਬਾਤਾਂ: ਲੋਕੋ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਲਵੋ।

عن أَبِي حَازِمِ بْن دِينَارٍ:
أَنَّ رِجَالًا أَتَوْا سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، وَقَدِ امْتَرَوْا فِي الْمِنْبَرِ مِمَّ عُودُهُ، فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَاللهِ إِنِّي لَأَعْرِفُ مِمَّا هُوَ، وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ أَوَّلَ يَوْمٍ وُضِعَ، وَأَوَّلَ يَوْمٍ جَلَسَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَرْسَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى فُلَانَةَ -امْرَأَةٍ من الأنصار قَدْ سَمَّاهَا سَهْلٌ-: «مُرِي غُلَامَكِ النَّجَّارَ أَنْ يَعْمَلَ لِي أَعْوَادًا أَجْلِسُ عَلَيْهِنَّ إِذَا كَلَّمْتُ النَّاسَ»، فَأَمَرَتْهُ فَعَمِلَهَا مِنْ طَرْفَاءِ الْغَابَةِ، ثُمَّ جَاءَ بِهَا، فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَمَرَ بِهَا فَوُضِعَتْ هَاهُنَا، ثُمَّ رَأَيْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى عَلَيْهَا وَكَبَّرَ وَهُوَ عَلَيْهَا، ثُمَّ رَكَعَ وَهُوَ عَلَيْهَا، ثُمَّ نَزَلَ الْقَهْقَرَى، فَسَجَدَ فِي أَصْلِ الْمِنْبَرِ ثُمَّ عَادَ، فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا صَنَعْتُ هَذَا لِتَأْتَمُّوا وَلِتَعَلَّمُوا صَلَاتِي».
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري: 917]

ਅਬੁ ਹਾਜ਼ਿਮ ਬਿਨ ਦੀਨਾਰ ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ:
ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਸਹਲ ਬਿਨ ਸਾਦ ਸਾਅਦੀ (ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ) ਕੋਲ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ﷺ ਦੇ ਮਿੰਬਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਕਿਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹਲ (ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ) ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਕਸਮ! ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਦੋਂ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਉਸ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਕਿੱਸਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਸਾਰੀ ਔਰਤ (ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸਹਲ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ) ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਫਰਮਾਇਆ: "ਆਪਣੇ ਤਰਖਾਣ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿੰਬਰ ਬਣਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿਤਾਬ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਕਰਾਂ।" ਸੋ ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ 'ਝਾਊ' ਨਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਮਿੰਬਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਫੇਰ ਆਪ ﷺ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ ﷺ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਕਬੀਰ-ਏ-ਤਹਿਰੀਮਾ (ਪਹਿਲੀ ਤਕਬੀਰ - ਅੱਲਾਹੁ ਅਕਬਰ) ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਹੀ, ਫੇਰ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਰੁਕੂ ਵੀ ਉਸੇ 'ਤੇ ਕੀਤਾ, ਫੇਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ ਨੀਚੇ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਮਿੰਬਰ ਦੀ ਜੜ 'ਤੇ ਸਜਦਾ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਮਿੰਬਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਰਮਾਇਆ: "ਲੋਕੋ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਲਵੋ।"
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري - 917]

ਵਿਆਖਿਆ

ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਇੱਕ ਸਹਾਬੀ ਕੋਲ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਆਇਆ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਜੋ ਮਿੰਬਰ (ਮੰਚ) ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੋ ਉਸ ਸਹਾਬੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਸਾਰੀ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਤਰਖਾਣ ਗੁਲਾਮ ਸੀ, ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿੰਬਰ ਬਣਾ ਦੇਵੇ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ (ਖਿਤਾਬ) ਕਰ ਸਕਾਂ। ਸੋ, ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪ ﷺ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮ ਨੂੰ 'ਝਾਊ' ਨਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਮਿੰਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਿੰਬਰ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਫੇਰ ਆਪ ﷺ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹੀ। ਉਸੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤਕਬੀਰ ਕਹੀ, ਫੇਰ ਰੁਕੂ ਉਸੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਫੇਰ ਨੀਚੇ ਉੱਤਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਮੋੜੇ ਬਿਨਾ ਥੋੜਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਮਿੰਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਸਜਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿੰਬਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਰਮਾਇਆ: ਲੋਕੋ! ਮੈਂ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪੈਰਵੀ (ਪਾਲਣਾ) ਕਰ ਸਕੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਸਕੋ।

ਹਦੀਸ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਵਿੱਚੋਂ

1. ਮਿੰਬਰ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਖੁਤਬਾ (ਉਪਦੇਸ਼/ਭਾਸ਼ਣ) ਦੇਣਾ ਮੁਸਤਹੱਬ (ਪਸੰਦੀਦਾ) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੁਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਿੰਬਰ 'ਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਇਮਾਮ ਦਾ ਮੁਕਤਦੀਆਂ (ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਨਮਾਜ਼ੀ) ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।
3. ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਨਰਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।
4. ਨਮਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ 'ਤੇ ਥੋੜੀ-ਬਹੁਤ ਹਰਕਤ (ਹਿਲਜੁਲ) ਕਰਨਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।
5. ਨਮਾਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਇਮਾਮ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ੂ-ਖ਼ੂਜ਼ੂ (ਨਮਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।