ਗੱਲ ਜਾਂ ਬਾਤਾਂ: **"ਹੇ ਮੇਰੇ ਰੱਬ! ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜਿਹਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।ਹੇ ਅੱਲਾਹ! ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਚੁਕਾਂ, ਜਿਹਲਤਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ।ਹੇ ਅੱਲਾਹ! ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਖੁੱਲ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।"**

عَنِ أَبِي مُوسَى رضي الله عنه، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ كَانَ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ:
«رَبِّ اغْفِرْ لِي خَطِيئَتِي وَجَهْلِي، وَإِسْرَافِي فِي أَمْرِي كُلِّهِ، وَمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي خَطَايَايَ، وَعَمْدِي وَجَهْلِي وَهَزْلِي، وَكُلُّ ذَلِكَ عِنْدِي، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ، وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أَعْلَنْتُ، أَنْتَ المُقَدِّمُ وَأَنْتَ المُؤَخِّرُ، وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ».
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري: 6398]

ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ.

ਅਬੂ ਮੂਸਾ ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੂ ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਇਸ ਦੁਆ ਨਾਲ ਦੁਆ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ:
"ਹੇ ਮੇਰੇ ਰੱਬ! ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜਿਹਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।ਹੇ ਅੱਲਾਹ! ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਚੁਕਾਂ, ਜਿਹਲਤਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ।ਹੇ ਅੱਲਾਹ! ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਖੁੱਲ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।"
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح البخاري - 6398]

ਵਿਆਖਿਆ

ਨਬੀ ﷺ ਦੇ ਉਹ ਦੁਆਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਬਿਆਨ ਸੀ:
ਨਬੀ ﷺ ਦੇ ਉਹ ਦੁਆਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਬਿਆਨ ਸੀ:
"ਮੇਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ, ਮੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਾ।"
"ਉਹ ਗੱਲ ਜੋ ਤੂੰ, ਹੇ ਅੱਲਾਹ, ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹਾਂ।"
"ਹੇ ਅੱਲਾਹ! ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਚੁਕਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰ।" ਅਤੇ "ਜੋ ਗਲਤੀਆਂ ਮੈਂ ਇਰਾਦਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ"।
"ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਹਾਸੇ (ਮਜ਼ਾਕ) ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ — ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ — ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।"
"ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ," ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਉਸ ਸਾਰੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਹੇ ਅੱਲਾਹ! ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਗਾ ਉਹ ਵੀ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।
ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਲੁਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।
ਤੂੰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ — ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਖਲੂਕ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੇਂ ਆਪਣੀ ਰਹਿਮਤ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤੌਫੀਕ ਦੇ ਕੇ।ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਮਹਰੂਮ ਕਰ ਕੇ।ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
**"ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਕਾਦਿਰ ਹੈਂ"** —ਅਰਥਾਤ: ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਉਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।

ਹਦੀਸ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਵਿੱਚੋਂ

1. ਇਸ ਦੁਆ ਦੀ ਫ਼ਜ਼ੀਲਤ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ, ਨਬੀ ﷺ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ:
2. ਜ਼ਿਆਦਤੀ (ਇਸਰਾਫ) ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਜ਼ਾਬ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
3. **ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਗਲਤੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।**
4. **ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਾਕ (ਹਾਸੇ) ਲਈ ਵੀ ਇਤਨਾ ਹੀ ਪਕੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਗੰਭੀਰ ਅਮਲ ਲਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹਤਿਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।**
5. ਇਬਨ ਹਜਰ ਅਸਕਲਾਨੀ ਰਹਿਮਹੁੱਲਾਹ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ "ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵਜ਼ਾਹਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਕਿ ਇਹ ਦੁਆ ਕਿੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਵਾਰਦ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਇਹ ਦੁਆ ਰਾਤ ਦੀ ਨਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨਬੀ ﷺ ਇਹ ਦੁਆ ਨਮਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਖ਼ਤਿਲਾਫ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਨਬੀ ﷺ ਇਹ ਦੁਆ ਸਲਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਸਲਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ — ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕੇ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ।" (ਸਰਚਿਨਾ: ਫਤ੍ਹੁਲਬਾਰੀ ਸ਼ਰਹੁ ਬੁਖਾਰੀ)
6. ਕੀ ਨਬੀ ﷺ ਗਲਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਸੀ? ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਜਾਂ ਉਹ ਕਮਾਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗੁਆਉਣ ਅਤੇ ਫਰਾਇਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਪਾਪ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਜਾਂ ਉਹ ਸਹੁ ਜਾਂ ਨਬੂਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਸੀ।ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣਾ ਇੱਕ ਇਬਾਦਤ ਹੈ ਜੋ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਮਾਫ਼ੀ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਇਬਾਦਤ ਵਜੋਂ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਉਮਤ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਫਿਕਰ ਨਾ ਸਮਝਣ।