ਗੱਲ ਜਾਂ ਬਾਤਾਂ: ਬੇਸ਼ਕ ਦੀਨ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਦੀਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰੇਗਾ, ਦੀਨ ਉਸ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਅਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਓ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੋ,

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:
«إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ، وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ، فَسَدِّدُوا وَقَارِبُوا، وَأَبْشِرُوا، وَاسْتَعِينُوا بِالْغَدْوَةِ وَالرَّوْحَةِ وَشَيْءٍ مِنَ الدُّلْجَةِ».
[صحيح] - [رواه البخاري] - [صحيح البخاري: 39]

ਅਬੁ-ਹੁਰੈਰਾ (ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ) ਤੋਂ ਰਿਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ:
"ਬੇਸ਼ਕ ਦੀਨ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਦੀਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰੇਗਾ, ਦੀਨ ਉਸ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਅਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਓ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੋ, ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੋ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ (ਇਬਾਦਤ ਰਾਹੀਂ) ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰੋ।"
[صحيح] - [رواه البخاري] - [صحيح البخاري - 39]

ਵਿਆਖਿਆ

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੀਨ-ਏ-ਇਸਲਾਮ (ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ) ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਅਤੇ ਸੌਖੇਪਣ (ਸਹੂਲਤ) 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਤੇ ਸਹੂਲਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲਾਚਾਰੀ ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੀਨੀ (ਧਾਰਮਿਕ) ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਹਿਰਾਈ (ਸਖਤੀ) ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਲਾਚਾਰੀ (ਅਸਮਰੱਥਤਾ) ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰਸਤੇ (ਸੰਜਮ) ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਦਾ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਮੀ-ਕੋਤਾਹੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਲੱਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰੇ।
ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੱਡੇ ਅਜਰੋ-ਸਵਾਬ (ਇਨਾਮ) ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸੰਪੂਰਨ ਅਮਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਮਲ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮਜਬੂਰੀ (ਅਸਮਰੱਥਤਾ) ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਆਖ਼ਰਤ ਦਾ ਰਾਹ ਨਿੱਕਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇਬਾਦਤ ਕਰ ਕੇ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਹਨ:
1- ਅਲ-ਗ਼ਦਵਾਹ: ਦਿਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣਾ। ਦਿਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਫਜਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
2- ਅਰ-ਰੌਹਾ: ਦੁਪਹਿਰ ਸੂਰਜ ਢਲਣ (ਜ਼ਵਾਲ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਲਣਾ।
3- ਅਲ-ਦੁਲਜਾਹ: ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣਾ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ "وشيءٍ من الدلجة" (ਰਾਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ) ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਹਦੀਸ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਵਿੱਚੋਂ

1. ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਇੱਕ ਆਸਾਨ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਸ਼ਰੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੱਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕਮੀ (ਲਾਪਰਵਾਹੀ) ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
2. ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸੁਸਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਸ਼ੱਦਦ (ਸਖਤੀ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
3. ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਬਾਦਤ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਬੀਅਤ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤੀ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਰ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਇਬਨ ਹਜਰ ਅਲ-ਅਸਕਲਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਲ ਵੱਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਮੁਸਾਫਿਰ (ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
5. ਇਬਨ ਹਜਰ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਰੁਖ਼ਸਤ (ਛੋਟ) 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਲੈਣਾ ਇੰਤਹਾਪਸੰਦੀ (ਸਖਤੀ) ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: ਕਿਸੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨਾਹ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਤਯਮੁੱਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਜਾਏ ਵੁਜ਼ੂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਦਾ ਫਿਰੇ।
6. ਇਬਨ ਅਲ-ਮੁਨੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਹਦੀਸ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਅਰਬੀ ﷺ ਦੇ ਸੱਚੇ ਨਬੀ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਖੁਦ ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਸਾਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ਼ (ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ) ਰੱਵਈਆ ਹੈ। ਮਨਾਹ ਸਖਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬੱਬ (ਕਾਰਨ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਫ਼ਲ (ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ) ਇਬਾਦਤ ਵਿੱਚ ਹੱਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਅਮਲ ਜਾਂ ਫਰਜ਼ ਇਬਾਦਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੇਟ (ਦੇਰ) ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਤਹੱਜਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੌ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਜਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ ਸੁੱਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।