Ҳадис: Фурӯши нуқра дар баробари тилло рибо аст, магар ин ки [муомила] даст ба даст (яъне, якзамон) бошад. Гандум дар баробари гандум рибо аст, магар ин ки даст ба даст бошад. Ҷав дар баробари ҷав рибо аст, магар ин ки даст ба даст бошад. Хурмо дар баробари хурмо рибо аст, магар ин ки даст ба даст бошад

عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ أَنَّهُ قَالَ: أَقْبَلْتُ أَقُولُ مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ؟ فَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللهِ وَهُوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضي الله عنهما: أَرِنَا ذَهَبَكَ، ثُمَّ ائْتِنَا، إِذَا جَاءَ خَادِمُنَا، نُعْطِكَ وَرِقَكَ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: كَلَّا، وَاللهِ لَتُعْطِيَنَّهُ وَرِقَهُ، أَوْ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:
«الْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا، إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا، إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا، إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا، إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ».
[صحيح] - [متفق عليه] - [صحيح مسلم: 1586]

Аз Молик ибни Авс ибни Ҳадасон ривоят аст, ки гуфт: Ман омадам ва гуфтам: Кист, ки дирҳамҳоро иваз кунад? Талҳа ибни Убайдуллоҳ, ки назди Умар ибни Хаттоб (разияллоҳу анҳумо) буд, гуфт: Тиллоятро ба мо нишон деҳ, баъд биё, вақте ки хидматгорамон биёяд, ба ту нуқра медиҳем. Умар ибни Хаттоб (разияллоҳу анҳу) гуфт: Ҳаргиз! Савганд ба Худо, ё ту нуқраашро ба ӯ медиҳӣ, ё тиллояшро ба ӯ пас мегардонӣ. Зеро Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гуфтанд:
"Фурӯши нуқра дар баробари тилло рибо аст, магар ин ки [муомила] даст ба даст (яъне, якзамон) бошад. Гандум дар баробари гандум рибо аст, магар ин ки даст ба даст бошад. Ҷав дар баробари ҷав рибо аст, магар ин ки даст ба даст бошад. Хурмо дар баробари хурмо рибо аст, магар ин ки даст ба даст бошад."
[Саҳеҳ] - [متفق عليه] - [Саҳеҳ Муслим - 1586]

Шарҳ

Молик ибни Авс, ки тобеӣ буд, мегӯяд: ӯ динори тилло дошт ва мехост онҳоро бо дирҳамҳои нуқра иваз кунад. Талҳа ибни Убайдуллоҳ (разияллоҳу анҳу) ба ӯ гуфт: Динорҳои худро ба мо нишон деҳ! Пас аз он ки қарор кард харидорӣ кунад, ба ӯ гуфт: Вақте ки хизматкори мо омад, ба назди мо биё, то ба ту дирҳамҳои нуқра диҳем. Умар ибни Хаттоб (разияллоҳу анҳу), ки дар он маҷлис ҳузур дошт ин навъи муомиларо напазируфт, савганд ёд кард, ки ё нуқраҳоро ҳозир медиҳӣ ё тиллои ӯро бармегардонӣ. Ӯ сабаби онро баён карда шарҳ дод, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармудаанд, ки фурӯши нуқра бо тилло ва баръакс бояд фавран ва ҳамон ҷо рӯй диҳад, вагарна он савдо рибои манъшуда ва савдои ботил хоҳад буд. Пас тилло бо нуқра ва нуқра бо тилло, танҳо даст ба даст ва бо гирифтани мол дар ҳол фурӯхта мешавад. Ҳамчунин гандум бо гандум, ҷав бо ҷав ва хурмо бо хурмо фурухта намешавад, магар мисл ба мисл, вазн ба вазн ва паймона ба паймона ва даст ба даст. Ва ҳеҷ яке аз инҳо бо таъхир (насия) фурӯхта намешавад ва пеш аз гирифтани мол ҷудо шудан ҷоиз нест.

Аз фоидаҳои ҳадис

1. Навъҳое, ки дар ин ҳадис зикр шудаанд, панҷтоанд: тилло, нуқра, гандум, ҷав ва хурмо. Агар фурӯш дар ҳамҷинс (гандум ба гандум) сурат гирад, барои дуруст будани он ду шарт лозим аст: гирифтани мол дар ҷои хариду фурӯш анҷом шуда ва баробар будани вазн, мисли тилло бо тилло, вагарна рибои фазл (зиёдатӣ) мешавад. Агар навъҳо гуногун бошанд, мисли нуқра бо гандум, як шарти дуруст будани фурӯш аст: гирифтани қимат дар ҷои хариду фурӯш анҷом шуда (дар як маҷлис), вагарна рибои насия мешавад.
2. Маънои (маҷлис) дар ин ҷо, ҷойи фурӯш аст, хоҳ ҳарду нишаста бошанд, хоҳ дар ҳоли рафтан, ё савор бошанд. (Тафарруқ) маънои ҷудо шуданро дорад, ки бинобар урфе, ки дар байни мардум аст, ҳисоб мешавад.
3. Манъ дар ҳадис ҳамаи намуди тиллоро дар бар мегирад, хоҳ сикка бошад ё ғайри он, ҳамчунин ҳамаи намуди нуқраро дар бар мегирад, хоҳ сикка бошад ё ғайри он.
4. Пулҳои нақдӣ дар ин замон бояд ҳамон шартҳоро дошта бошанд, ки дар фурӯши тилло бо нуқра ҳаст. Яъне, агар хоҳед пулеро бо пули дигаре мубодила кунед, масалан риёлро бо дирҳам, бар асоси тафозул (бештар будани яке аз дигарӣ) ва тавофуқи тарафайн ҷоиз аст, аммо гирифтан (тамаллук) бояд дар маҷлиси фурӯш анҷом шавад, вагарна муомила ботил шуда, муомилаи рибавӣ ҳаром маҳсуб мешавад.
5. Муомилоти рибавӣ ҷоиз нест ва қарордодаш бо вуҷуди розигии ҳарду тараф ботил аст. Зеро Ислом ҳаққи инсон ва ҷомеаро ҳифз мекунад, ҳатто агар шахс аз он даст кашад.
6. Манъ кардани мункар ва ҷилавгирӣ аз он барои ҳар касе, ки қодир ба манъ кардани он аст, фарз аст.
7. Зикри далел ҳангоми наҳй кардани мункар, чунон ки Умар ибни Хаттоб (разияллоҳу анҳу) рафтор кард.