हदीस: तीन प्रकारका व्यक्तिहरूबाट (कर्महरूको लेखा-जोखा राख्ने) कलम उठाइएको छ: सुतेको व्यक्तिबाट, जबसम्म ऊ ब्युँझिँदैन, बालकबाट, जबसम्म ऊ बालिग (वयस्क) हुँदैन, र पागल व्यक्तिबाट, जबसम्म ऊ पूर्ण चेतनामा आउँदैन।

عن علي رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال:
«رُفِعَ الْقَلَمُ عن ثلاثة: عن النائم حتى يَسْتَيْقِظَ، وعن الصبي حتى يَحْتَلِمَ، وعن المجنون حتى يَعْقِلَ».
[صحيح] - [رواه أبو داود والترمذي والنسائي في الكبرى وابن ماجه وأحمد] - [سنن أبي داود: 4403]

अली (रजियल्लाहु अन्हु) ले बयान गरेका छन्, रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभएको छ :
"तीन प्रकारका व्यक्तिहरूबाट (कर्महरूको लेखा-जोखा राख्ने) कलम उठाइएको छ: सुतेको व्यक्तिबाट, जबसम्म ऊ ब्युँझिँदैन, बालकबाट, जबसम्म ऊ बालिग (वयस्क) हुँदैन, र पागल व्यक्तिबाट, जबसम्म ऊ पूर्ण चेतनामा आउँदैन।"
[सही] - [अबू दाउद, तिर्मीजी र निसाईले कुब्रामा र इब्ने माजह तथा अहमदले वर्णन गरेका छन्] - [सुनन अबी दाउद - 4403]

व्याख्या

नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले स्पष्ट गर्नुभएको छ कि आदमका सबै सन्तानहरू आफ्ना कर्मप्रति जवाफदेह हुन्छन्, यी तीन (अवस्थाका मानिसहरू) बाहेक :
१. बालक, जबसम्म ऊ वयस्क (बालिग) हुँदैन।
२. पागल व्यक्ति, जबसम्म उसको चेतना (होस) फर्किदैन ।
३. र सुतिरहेको व्यक्ति, जबसम्म ऊ निद्राबाट ब्युँझिँदैन।
यी तीनै वर्गबाट धार्मिक दायित्व र जवाफदेही हटाइएको छ र ती अवस्थामा भएका पापहरू उनीहरूको कर्म लेखामा चढाइँदैन। तरपनि, बालकले सानो उमेरमा गरेका सत्कर्महरूको पुण्य लेखिन्छ; तर पागल र निद्रामा रहेको व्यक्तिका हकमा भने यो लागू हुँदैन। किनकि यी दुवै यस्तो अवस्थामा हुन्छन्, जहाँ उनीहरूबाट हुने उपासनाको स्वीकार्यता सम्भव हुँदैन, किनकि उनीहरूको चेतना गुमेको हुन्छ।

हदीसका केही फाइदाहरू

1. मानिसमा 'सशक्तता' (धार्मिक दायित्व वहन गर्ने वैधानिक क्षमता) को अभाव मुख्यतया तीन कारणले हुन्छ:
2. पहिलो: निद्रा; जसमा मानिस चेतनशील हुँदैन र आफ्ना कर्तव्यहरू निर्वाह गर्न सक्षम हुँदैन।
3. दोस्रो: बाल्यावस्था (नाबालिग हुनु); जसका कारण व्यक्तिमा दायित्व वहन गर्ने पूर्ण क्षमता नै विकसित भएको हुँदैन।
4. तेस्रो: पागलपन; जसले बौद्धिक कार्यक्षमतामा विकार उत्पन्न गर्छ, अथवा सोही जस्तै अन्य अवस्थाहरू (जस्तै: नशा वा बेहोसी)।
5. अतः जसले चेतना र यथार्थ बोध गुमाएको छ र उल्लिखित तीन कारणमध्ये कुनै एकका कारणले मानसिक सशक्तताबाट वञ्चित भएको छ भने, महान् अल्लाहले आफ्नो परम न्याय, दया र कृपाद्वारा निजमाथि हुने दण्ड वा लेखाजोखा हटाइदिनुभएको छ—विशेष गरी अल्लाहको अधिकार का विषयमा भएका कमी र लापरबाहीलाई क्षमा गरिदिनुभएको छ।
6. तिनीहरूका पापको अभिलेख नराखिनुको अर्थ, उनीहरूमाथि सांसारिक विधानहरू नै लागू हुँदैनन् भन्ने होइन। उदाहरणस्वरूप: यदि कुनै पागल व्यक्तिले कसैको हत्या गरेमा, उसमाथि 'किसास' (दण्ड) वा प्रायश्चितको नियम त लागू हुँदैन; तर, उसको जिम्मेवार पक्षले 'दियत' (रक्तधन/क्षतिपूर्ति) भने अनिवार्य रूपमा चुकाउनुपर्छ।
7. वयस्कताको तीन मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्: (१) निद्रा वा जागृत अवस्थामा वीर्य स्खलन हुनु, (२) गुप्ताङ्गको वरिपरि खस्रो रौँ पलाउनु, वा (३) पन्ध्र वर्षको उमेर पूरा हुनु। महिलाहरूको हकमा भनेको महिनावारी सुरु हुनु चौथो लक्षण हो।
8. इमाम अस-सुब्की भन्नुहुन्छ: "'अल-सबी' भन्नाले बालक (सानो उमेरको केटा) बुझिन्छ।" अन्य विद्वानहरूले यसलाई यसरी वर्गीकरण गरेका छन्:
9. आमाको गर्भमा रहँदा बच्चालाई 'जनीन' भनिन्छ।
10. जब उसको जन्म हुन्छ, तब ऊ 'सबी' (शिशु) हुन्छ।
11. जब उसको दूध छुटाइन्छ, तब सात वर्षको उमेरसम्म उसलाई 'गुलाम' भनिन्छ। त्यसपछि दश वर्षसम्मको अवस्थालाई 'याफेअ्' भनिन्छ। र, पन्ध्र वर्षसम्मको उमेरलाई 'हजू़र' भनिन्छ।
12. तथापि, निश्चित र प्रमाणित कुरा इमाम अस-सुयूतीले स्पष्ट पारेअनुसार—यी सबै अवस्थाहरूमा उसलाई सामान्यतया 'सबी' (बालक) नै भन्ने गरिन्छ।