بروز رسانی: بگو: خداوندا، مرا با حلالت از حرامت کفایت کن (بی‌نیاز ساز)، و با فضل خود از غیر خودت بی‌نیاز گردان

عَنْ عَلِيٍّ رَضيَ اللهُ عنهُ أَنَّ مُكَاتَبًا جَاءَهُ، فَقَالَ: إِنِّي قَدْ عَجَزْتُ عَنْ مُكَاتَبَتِي فَأَعِنِّي، قَالَ: أَلاَ أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ عَلَّمَنِيهِنَّ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، لَوْ كَانَ عَلَيْكَ مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ دَيْنًا أَدَّاهُ اللَّهُ عَنْكَ، قَالَ:
«قُلْ: اللَّهُمَّ اكْفِنِي بِحَلاَلِكَ عَنْ حَرَامِكَ، وَأَغْنِنِي بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ».
[حسن] - [رواه الترمذي] - [سنن الترمذي: 3563]

از علی رضی‌الله‌عنه روایت است که بردهٔ مُکاتَبی نزد او آمد و گفت: من از [پرداختِ مال] مکاتبهٔ خود عاجز شده‌ام، پس مرا یاری کن. علی گفت: آیا کلماتی را به تو نیاموزم که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم به من آموختند، [که] اگر به اندازهٔ کوه «صیر» بدهی داشته باشی، خداوند آن را از جانب تو ادا می‌کند؟ گفت:
«قُلْ: اللَّهُمَّ اكْفِنِي بِحَلَالِكَ عَنْ حَرَامِكَ، وَأَغْنِنِي بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ». یعنی: «بگو: خداوندا، مرا با حلالت از حرامت کفایت کن (بی‌نیاز ساز)، و با فضل خود از غیر خودت بی‌نیاز گردان».
[حسن است] - [به روایت ترمذی] - [سنن ترمذی - 3563]

شرح

مردی برده که با صاحبش قرارداد بسته بود تا با پرداخت مبلغی، خود را بخرد و آزاد شود (مکاتَب)، در حالی که مالی نداشت، نزد امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب رضی‌الله‌عنه آمد و گفت: همانا من از پرداخت آنچه بر عهده دارم، عاجز شده‌ام، پس مرا با مال یا با آموزش و ارشاد بر ادای آن یاری کن. امیرالمؤمنین به او گفت: آیا کلماتی را به تو نیاموزم که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم به من آموختند، [که] اگر بدهی‌ای به اندازهٔ کوهی به نام «صیر» متعلق به قبیلهٔ طئ داشته باشی، خداوند آن را از جانب تو به صاحب حق ادا می‌کند و تو را از خواریِ آن نجات می‌دهد؟ گفت: بگو: «اللَّهُمَّ اكْفِنِي» (خداوندا مرا کفایت کن) و بازدار و دور کن «بِحَلَالِكَ» (با حلالت)، در حالی که با آن بی‌نیاز شوم «عَنْ حَرَامِكَ» (از حرامت). «وَأَغْنِنِي» (و مرا بی‌نیاز گردان) و کفایت کن «بِفَضْلِكَ» (با فضل) و بخششت «عَمَّنْ سِوَاكَ» (از غیر خودت) از مخلوقات.

از نکات این حدیث

1. مشورت و طلب رأی از اهل علم و دین.
2. بر اهل علم و دعوتگران به سوی خداوند متعال است که دعوت‌شدگان را راهنمایی کرده و به آنچه آنان را در برابر مشکلاتی که برایشان پیش می‌آید یاری می‌دهد، ارشاد کنند.
3. تشویق به یاری کردنِ بردهٔ مکاتَب.
4. تشویق به یادگیری این دعا و درخواست کردن از خداوند با آن.
5. رزق حلال هرچند کم باشد، از مال حرام هرچند بسیار باشد، بهتر است.
6. بی‌نیازی جستن به وسیلهٔ خدا از خلق.
7. تشویق به پاسخ نیکو دادن به درخواست‌کننده، هرگاه چیزی برای بخشیدن به او نداری.