بروز رسانی: دو نعمت است که بسیاری از مردم در آن دچار خسران [و زیان] هستند: سلامتی و [اوقات] فراغت

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:

«نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالفَرَاغُ».
[صحيح] - [رواه البخاري] - [صحيح البخاري: 6412]

از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند:
«نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالفَرَاغُ». یعنی: «دو نعمت است که بسیاری از مردم در آن دچار خسران [و زیان] هستند: سلامتی و [اوقات] فراغت».
[صحیح است] - [به روایت بخاری] - [صحیح بخاری - 6412]

شرح

پیامبر صلی الله علیه و سلم از دو نعمت بزرگ از نعمت‌های خداوند بر انسان خبر داده‌اند که بسیاری از مردم در آن زیان می‌کنند، زیرا آن دو را در جای نادرست به کار می‌برند؛ چرا که هرگاه برای انسان نعمت سلامتی همراه با اوقات فراغت فراهم آید و تنبلی از طاعت بر او چیره گردد، او زیانکار است؛ و این حال بیشتر مردم است. و اگر فراغت و سلامتی‌اش را در راه طاعت خدا به کار گیرد، او سود برده است؛ زیرا دنیا کشتزار آخرت است و در آن تجارتی است که سودش در آخرت آشکار می‌شود. و فراغت را مشغله در پی دارد و سلامتی را بیماری، و اگر جز پیری نبود، [برای از دست رفتن این دو نعمت] کافی بود.

از نکات این حدیث

1. تشبیه فرد مکلف به تاجر، و سلامتی و فراغت به سرمایه؛ پس هر کس از سرمایه‌اش به نیکی استفاده کند، به دست می‌آورد و سود می‌کند، و هر کس آن را ضایع کند، زیان دیده و پشیمان می‌شود.
2. ابن خازن گفته است: نعمت چیزی است که انسان از آن بهره‌مند شده و لذت می‌برد، و «غَبْن» (خسران) این است که [کالایی را] به چندین برابر قیمت بخرد، یا به کمتر از قیمت رایج بفروشد؛ پس کسی که بدنش سالم و از مشغله‌های بازدارنده فارغ باشد و برای صلاح آخرتش نکوشد، مانند کسی است که در معامله زیان کرده است.
3. اهتمام به بهره بردن از سلامتی و فراغت برای نزدیک شدن به خداوند عز و جل، و انجام کارهای نیک قبل از از دست رفتن آن دو.
4. شکر نعمت‌های خداوند با به کار بردن آنها در راه طاعت اوست.
5. قاضی و ابوبکر بن عربی گفته‌اند: در مورد اولین نعمت خداوند بر بنده اختلاف نظر است. برخی گفته‌اند: ایمان است، برخی گفته‌اند: حیات است و برخی گفته‌اند: سلامتی است. و نظر اول برتر است زیرا آن نعمتی مطلق است. اما حیات و سلامتی، نعمت‌های دنیوی هستند و نعمت حقیقی نخواهند بود مگر آنکه همراه با ایمان باشند. و در این هنگام است که بسیاری از مردم در آن دچار خسران می‌شوند، یعنی سودشان از بین می‌رود یا کم می‌شود. پس هر کس خود را تسلیم نفس اماره به بدی کند که به سوی راحتی تمایل دارد، و محافظت بر حدود [الهی] و مداومت بر طاعت را ترک کند، به راستی زیان کرده است. و همچنین است اگر فارغ باشد، زیرا فرد مشغول ممکن است عذری داشته باشد، برخلاف فرد فارغ؛ که عذر از او برداشته شده و حجت بر او تمام است.